مطالب در کلام و عقائد اسلامی

در اين نشست در ابتدا آقاي رضاداد گزارشي از نشست‌هاي قبل ارائه نموده و سپس آيت الله مرواريد به طرح ديدگاه خويش در اين موضوع پرداختند. استاد در اين باره فرمودند: رابطه بين عقل و وحي در معارف ديني، تعامل است و تنافي در صورتي است كه آنچه كه عقل ناميده‌ايم صرف فرضيه و نظريه باشد و يا نقل، از دليل معتبري اخذ نشده باشد. وحي جايگاه مقوّم در فهم معارف ديني دارد و بحث در ابزار شناخت وحي مي‌باشد. از تمام ادراكات عقلي همچون قياس و استحسان نمي‌توان به وحي رسيد، چراكه كاشفيت از واقع ندارد چون اين طريق عقلائي نيست. اقسام نقل: 1. اگر راوي، شخصي فقيه و مدلول روايت روشن و صريح باشد، آن نقل يقيني است. 2. اگر مستند قطعي باشد به اينكه فرهيختگان آن نحله برداشت واحد دارند، آن نقل در حكم خبر متواتر است مثل حكم به حدوث زماني عالم و يا روايات مربوط به عالم ذر. 3. اگر خبر واحد است و مدلولش روشن مي‌باشد و سند روايت معتبر است، آن روايت موجب اطمينان است كه تفهيم و تفاهمات عقلائي براساس اطمينان است.

  آنچه اهمیت و ضرورت بسیار بالایی دارد و مورد قبول همه ما می‌باشد، مطالبی است که به عنوان وحی در اختیار ما قرار گرفته است. این مطالب شامل همه حقایقی است که بشر از جهت اعتقادی، اخلاقی و عملی برای نیل به سعادت به آن نیازمند است، و منظور از وحی هم قرآن و احادیث پیامبر اکرم و اهل‌بیت …

قسمتی از مصاحبه ای که مجله دانشگاه انقلاب سه سال قبل از درگذشت ایشان چاپ نمود: .....عقیده کلی من این است که خلط دین و فلسفه، نه به نفع فلسفه و نه به نفع دین بوده است، دین را از دین بودنش انداخته و فلسفه را از تحرک و پویاییش. این کار بوده که در سنت ما انجام شده و خدا نکند که ما بخواهیم روزی اسلام را با همین فلسفه خودمان به دنیای غرب عرضه کنیم. از باب مثال، می توان به قاعدة «الواحد»، «عقول عشره»، «افلاک» و....اشاره کرد. آخر کدام عقول عشره؟ کدام افلاک؟ چگونه ما عقیدمان را بر اموری مبتنی کنیم که اصلا پایه ندارد؟ نتیجه این امر فقط سست کردن مبنای عقاید دینی مان است.

در اين نشست آيت الله سيدان و استاد سبحاني به بيان ديدگاه‌هاي خويش در اين مسأله پرداختند. استاد سيدان: ايشان پس از بيان مقصود از عقل كه همان «ما به الإدراك» مي‌باشد به تحليل موضوع پرداخته و فرمودند كه در ارتباط با تفصيل قسمتي از حقايق وحياني، عقل هيچ راهي ندارد، هرچند نسبت به تمام مسائل وحياني، هرگز تضاد ندارد. مثل نقش عقل در اثبات ذات خداوند مشخص است ولي در ارتباط با معرفت به كنه ذات هيچ راهي ندارد. استاد در ادامه به بررسي مسأله تعمق در ذات و تحليل روايت «إنَّ الله عزوجل علم أنه يكون في آخر الزمان أقوام متعمّقون...» پرداخته و در اين باره ديدگاه علامه طباطبايي را ارزيابي نمودند. استاد سبحاني: ايشان در تبيين موضوع ابتدا محورهاي مبحث عقل را بازگو نموده كه در سه قسمت هستي‌شناسي، روانشناسي و معرفت‌شناسي هركدام با يكديگر متمايزند. در قسمت نخست سخن از چيستي حقيقت عقل و رابطه آن با نقش انساني است و در بحث دوم كلام از چگونگي ادراك عقل مي‌باشد و در بخش سوم، چند محور اصلي وجود دارد. 1. آيا عقل واقع‌نماست؟ 2. حد عقل در نشان دادن معلوم چقدر است؟ استاد در ادامه رابطه عقل و وحي را در سه محور بيان نمودند: 1ـ هرچند حجيت عقل ذاتي است اما بايد وحي باشد تا به مدركاتش متذكر شود. 2ـ گاهي وحي، نقش تبيني براي مدركات كلي عقل را دارد.

با توجه به این‌که شاهد روشنی بر اثبات کشف و شهودِ اهل دل، از طریق آیات قرآنی و روایات اهل بیت(علیهم السلام) در منظر ما وجود ندارد، ادعاهایی که در این زمینه در «فتوحات» محی الدین عربی و شرح «گلشن راز» شبستری و «صالحیه» ملاعلی گنابادی و امثال این کتب می‌بینیم را نمی‌توانیم بپذیریم. بنابر این…

در اين نشست استاد برنجكار و استاد سبحاني به بيان ديدگاه خود در اين موضوع پرداختند و در پايان آيت الله سيدان در اين باره تذكراتي را ارائه نمودند. استاد برنجكار: ايشان به توضيح ديدگاه تعامل پرداخته و براي تعامل عقل و وحي، حوزه‌هاي متفاوتي را بيان نمودند. حورة اول (ارشاد): در اين حوزه (اثبات خدا، برخي از صفات او و يا اثبات نبوت) عقل تنها منبع است، هرچند وحي در همين جا نقش دارد و عقل را به مطلب صحيح ارشاد مي‌نمايد. حوزة دوم (تعليم وجداني): وحي گاهي امور وجدان ما را بيدار مي‌نمايد همچون اختيار. حوزة سوم (تذكر): انبيا به معرفت‌هاي فطري ما تذكر مي‌دهند. حوزة چهارم (تعبّد): در اينجا وحي تنها منبع است، هرچند عقل در مسأله استنباط از دين و دفاع از عقلاني بودن آن مطلب، نقش دارد.

کتاب “ستارگان هدایت “حاصل مباحثی است که استاد باقرپور کاشانی در چند سال پیش در بین جمعی از استادان وفرهیختگان دانشگاه مطرح نموده است.هم اکنون این کتاب مراحل چاپ خود را طی می کند. موضوع این کتاب این است که عقل به تنهایی برای رسیدن به کمال وسعادت انسانی کفایت نمی کند بلکه عاقل نیازمند به وجود حجت الهی است …

در اين نشست پس از خير مقدم آقاي رضاداد، استاد برنجكار و استاد يثربي به بيان ديدگاه خود در اين مسأله پرداخته و در پايان آيت الله سيدان نيز در اين باره به تذكراتي پرداختند. گزيدة فرمايشات استاد برنجكار: ايشان قبل از طرح ديدگاه‌ها در اين مسأله به پنج مقدمه اشاره نمودند: 1. مقصود از وحي. 2. ابعاد وحي. 3. قابل فهم بودن وحي. 4. اجتهاد مسير فهم وحي. 5. مقصود از عقل. ديدگاه فلاسفه: عقل در مقام پاسخ به پرسش‌هاي اساسي اعتقادي، نيازي به وحي ندارد. ديدگاه اهل حديث: عقل دربارة مسائل اعتقادي هيچ دركي ندارد و منبع نمي‌باشد و فقط بايد از وحي استفاده نمود. ديدگاه ميانه: اين ديدگاه كه شامل طيف وسيعي همچون اشاعره، معتزله، اماميه و... مي‌شود هركدام براي عقل ـ خواه به صورت منبع و خواه به عنوان مدافع ـ و وحي گونه‌اي از ادراك را قائل‌اند. ديدگاه مختار: در اين ديدگاه سخن از تعامل عقل و وحي است يعني در جريان فهم حقايق، هر دو منبع‌اند و از اولين تا آخرين قدم با يكديگر تعامل دارند كه البته در هر قدمي نوع تعامل متفاوت است. گزيده بيانات استاد يثربي:

  صحابه عالیقدر و محمد بن مسلم ها و ابان بن تغلب ها و صدها صحابه بزرگ و شیخ مفید ها و طوسی ها و علامه حلی ها با این مبانی عرفانی آشنا نبوده و متهم به داشتن آنها نشده اند. آنان نه فصوص و شروح آن و نه اسفار خوانده بودند و نه با  ابن فارض و ابن عربی اهل …

در اين نشست، پس از خير مقدم آقاي رضاداد و سخنراني كوتاه آيت الله سيدان در موضوع، اهميت مسأله هدايت و شناخت صحيح، استاد برنجكار به مباحث ذيل پرداختند: 1. تعريف عقل از نگاه دانشمندان. 2. جايگاه عقل در آيات و روايات. 3. بيان مباحث مربوط به عقل و كاركردهاي آن. در منابع اسلام دربارة هر سه كاركرد نظري، عملي و ابزاري عقل مطالبي ذكر گرديده است. عقل نظري در خداشناسي، جهان‌شناسي و انسان‌شناسي كاركرد دارد. براساس آنچه كه از روايات و فهم خودمان استنباط مي‌كنيم، عقل عملي، اعتباريات را همچون واقعيات درك و فهم مي‌كند. روايات را دربارة عقل عملي به چهار دسته مي‌توان تقسيم نمود: 1ـ آنهايي كه به نتيجه عقل (ارزش‌ها) اشاره دارد. 2ـ عقل مُدرك خوبي‌هاست. 3ـ عقل حكم و دستور مي‌دهد. 4ـ عقل خود عمل خوب است.